ભારતમાં પ્લાસ્ટિક નોટો આવવા જોઈ રહ્યા છે: RBI નો નવો પગલું

દેશમાં ડિજિટલ લેણદેણ અને UPI સેવાઓ તીવ્ર ગતિથી વિસ્તર પામી રહ્યા છે, પરંતુ આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે નાણાકીય બજારમાં રોકડની માંગ પણ ક્રમાગત ઊંચાઈ પર પહોંચી રહી છે. આ વર્ધમાન માંગ અને ધરમ-ધમ થતી નોટોના સમસ્યાને મુકાબલો કરવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા ભારતીય ચલણમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવવાનું વિચારી રહ્યું છે. RBI પોલીમર ધરાવતી નોટો દેશમાં ફરીથી લોકપ્રિય કરવાની યોજનાને આગળ વધારી રહ્યું છે.

હાલમાં પટના અને મુંબઈમાં RBI ના કેન્દ્રીય બોર્ડ મીટિંગમાં આ વિષય પર વિસ્તૃત આલોચના કરવામાં આવી છે. આગામી સમયમાં આ પ્રયોજનાનું પરીક્ષણ શરૂ થવાની શક્યતા છે.

કાગળની નોટો બદલવાના કારણો

દેશમાં રોકડ ચલણના વધતા ઉપયોગથી RBI પર આર્થિક અને પ્રશાસનિક દબાણ વધી રહ્યો છે. આ નિર્ણયના પાછળ ત્રણ મુખ્ય પરિબળો કામ કરી રહ્યા છે:

નોટ મુદ્રણ ખર્ચમાં વધારો: RBI ના વાર્ષિક અહેવાલ અનુસાર, આર્થિક વર્ષ 2024-25 માં નોટ છાપવાનો ખર્ચ ₹6,372.8 કરોડ પર પહોંચ્યો છે, જે પહેલાના વર્ષે ₹5,101.4 કરોડ હતો.

ચલણમાં રોકડનું રેકોર્ડ સ્તર: મે મહિનાના મધ્ય સુધીમાં દેશમાં ચલણમાં કુલ રોકડ 42.86 ટ્રિલિયનને પાર કર્યું છે, જે વર્ષે 11.5% નો વધારો દર્શાવે છે.

ક્ષતિગ્રસ્ત નોટોનું નિકાલ: એક જ વર્ષમાં 23.8 અબજ કે તેથી વધુ નષ્ટ અને ફાટેલી નોટો બજારમાંથી પાછી ખેંચવી પડી હતી, જેમાં ₹500 ની નોટો સર્વાધિક હતી.

પોલીમર નોટોના ફાયદા

પરંપરાગત કપાસ આધારિત કાગળની તુલનામાં પ્લાસ્ટિક નોટો અનેક લાભ પ્રદાન કરે છે:

સ્થાયિત્વ અને મજબૂતાઈ: આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર, પ્લાસ્ટિક ની નોટો કાગળની નોટો કરતાં 2.5 થી 4 ગણી લાંબી ચાલતી હોય છે અને તેમાં ફાટવાનો જોખમ ઘણો ઓછો હોય છે.

આબોહવા અને ગંદકી માટે પ્રતિરોધક: આ નોટો ખાસ પ્રકારની દ્વિ-અક્ષીય પોલીપ્રોપીલીન સામગ્રીથી નિર્મિત હોય છે. આ સામગ્રી પાણી, ભેજ, કાદવ અને બેક્ટેરિયાથી સુરક્ષિત રહે છે અને તેને પાણીથી પણ ધોવા શકાય છે.

નકલી નોટોમાં અંકુશ: પોલીમર નોટોમાં અત્યાધુનિક સુરક્ષા વિશેષતાઓ અને વિશેષ પ્રકારની શાહી વપરાય છે, જેથી તેની નકલ કરવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે.

દીર્ઘમેયાદી આર્થિક સંચય: પ્લાસ્ટિક નોટો ઉત્પાદનનો પ્રારંભિક ખર્ચ સામાન્ય નોટો કરતાં બમણો હોય છે, પરંતુ તેમની લાંબી આયુષ્ય સરકારને લાંબા ગાળે હજારો કરોડ રૂપિયાની બચત કરાવે છે.

ભારતનો પહેલાનો પ્રયાસ અને નવી આશા

ભારતમાં પોલીમર નોટો અમલમાં લાવવાનો આ પહેલો પ્રયાસ નથી. અક્ટોબર 2009 માં RBI એ ₹10 ની 1 અબજ પ્લાસ્ટિક નોટો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય નિવેદન આમંત્રણ જાહેર કર્યું હતું. ત્યારબાદ 2015-16 માં માઈસૂર, શિમલા, જયપુર, કોચીન અને ભુવનેશ્વર જેવા વિવિધ આબોહવા ધરાવતા પાંચ શહેરોમાં ક્ષેત્ર પરીક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

તે સમયે તકનીકી ખામીઓ અને ATM પ્રણાલીમાં સમસ્યાઓને કારણે પરિયોજના સ્થગિત કરવી પડી હતી. હવે RBI નું મત છે કે બેંકિંગ માળખું અને ATM સત્યતા ચકાસણી પ્રણાલી સંપૂર્ણ અપગ્રેડ થઈ ચુક્કી છે, જેથી આ વખતનો પ્રયાસ સફળ થવાની સંભાવના વધુ છે.

વિશ્વમાં પ્લાસ્ટિક નોટોનો વ્યાપક ઉપયોગ

1988 માં ઓસ્ટ્રેલિયા પોલીમર નોટો રજૂ કરનાર પ્રથમ દેશ બન્યો હતો અને 1996 સુધીમાં તે સંપૂર્ણપણે પ્લાસ્ટિક ચલણમાં રૂપાંતરિત થઈ ગયો હતો. આજે ઓસ્ટ્રેલિયા ઉપરાંત બ્રિટન, કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, વિયેતનામ, માલદીવ્સ, રોમાનિયા અને બ્રુનેઈ સહિત બીજા ઘણા વિકસિત દેશો પ્લાસ્ટિક નોટો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આગામી સમયમાં ભારત પણ આ તાલીમમાં સામેલ થઈ શકે છે.